Mê cung gạch và tấm bia không chữ: tiếng vọng của sự khiêm nhường

Nếu “tinh thần giang hồ” phóng khoáng giúp người Bát Tràng vươn mình ra biển lớn mưu sinh, thì chính nếp sống nương tựa, bảo bọc và sự khiêm nhường sâu thẳm đã giữ cho linh hồn ngôi làng không bị hòa tan qua mười thế kỷ.

Ngõ hẹp mê cung và nếp sống tự vệ thầm lặng

Chúng tôi bước đi trong lòng làng cổ Bát Tràng. Những con ngõ nhỏ ở đây nông sâu hun hút, hẹp đến mức chỉ vừa đủ cho hai người đi bộ tránh nhau, vây quanh bởi những bức tường gạch nung đỏ rực. Lối quy hoạch này không phải là một sự ngẫu nhiên của lịch sử, mà là một hệ thống tự vệ có chủ đích. Xưa kia, Bát Tràng là một thương cảng giàu có sầm uất bên sông Hồng, luôn là miếng mồi ngon cho các toán cướp đường sông. Người làng đã thông minh biến cấu trúc làng xóm thành một mê cung gạch đá. Người lạ lạc vào đây sẽ ngay lập tức mất phương hướng, tạo điều kiện cho dân làng bao bọc, che chở lẫn nhau.

Cái nếp sống nương tựa thầm lặng ấy còn được bọc trong một “quy ước nghĩa tình” vô cùng đặc biệt: liên minh nghĩa tình không kết hôn giữa hai làng Bát Tràng và Nam Dư Hạ. Hai làng nằm đối xứng nhau qua sông Hồng, vốn là những người bạn cố tri tương trợ nhau trong những mùa lũ lụt thiên tai. Để giữ tình nghĩa ấy luôn thuần khiết, trong sáng, không bị vẩn đục bởi những tranh chấp hôn nhân hay dòng họ, các cụ xưa đã lập lời thề không gả con cho nhau. Tình yêu thương ở đây không cần những lời thề thốt hoa mỹ; nó được giấu kín bên trong những ngõ nhỏ thâm nghiêm, được bảo vệ bằng nếp làng tự vệ thầm lặng.

Tấm bia không chữ và chiếc mặt nạ của tri thức

Rời mê cung gạch cổ, chúng tôi bước vào Văn Chỉ Bát Tràng dưới mái che cổ kính. Trên bức hoành trán lối vào ghi ba chữ “Ngưỡng Di Cao” – càng nhìn lên càng thấy cao vời vợi. Đây là thánh đường vinh danh tinh thần hiếu học vượt bậc của ngôi làng độc canh nghề gốm, nơi ghi danh 364 vị tiên nho đỗ đạt qua các triều đại phong kiến.

Nhưng chi tiết khiến tôi đứng lặng người lâu nhất chính là chiếc rùa đá lặng lẽ đội trên lưng một tấm bia hoàn toàn trống rỗng – không khắc một nét chữ, không ghi một danh tính nào.

Cậu thuyết minh Giang khẽ giải thích:

Tấm bia không chữ ấy là một khoảng lặng tôn nghiêm vĩ đại. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, mọi tri thức thu nhận được trong đời chỉ là một hạt cát nhỏ nhoi giữa đại dương. Chiếc mặt nạ tri thức (Persona) hào nhoáng ngoài kia nếu không được gỡ bỏ bằng lòng khiêm nhường chân thật thì sẽ chỉ làm dày thêm cái tôi ích kỷ, ngăn cản con người kết nối với nhau bằng trái tim.

Triết lý khiêm nhường ấy đồng điệu sâu sắc với kiến trúc của đình làng Bát Tràng. Là nơi thờ tự Lục Vị Thành Hoàng kính mến, ngôi đình cổ tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn phong kiến cổ xưa như thềm đá ba bậc và hình tượng rồng bốn móng (chỉ dành cho đền chùa thần thánh, khác với rồng năm móng dành riêng cho nhà vua). Hai bức hoành phi “Thiên địa hợp kỳ đức” và “Hiếu nghĩa khả phong” do chính vua Tự Đức ban tặng đã nói lên tất cả cốt cách của người dân nơi đây: sống hòa hợp đức độ với trời đất, và lấy hiếu nghĩa làm phong hóa nếp nhà.

Bàn tay lấm lem bùn đất và ngôn ngữ tình yêu Á Đông

Người Á Đông hiếm khi nói lời yêu trực tiếp. Tình yêu của họ không ồn ào phô trương, mà trĩu nặng trong hành động gánh vác thầm lặng.

Lịch sử Bát Tràng ghi nhận vai trò vô cùng đặc biệt của người phụ nữ. Trong khi những người đàn ông của làng lều chõng đi thi hoặc đắm chìm trong các công thức men gốm phức tạp đòi hỏi sự tập trung cao độ, thì chính người phụ nữ là những người đứng mũi chịu sào.

Bàn tay họ lấm lem bùn đất, tấm lưng họ sạm đen vì nắng gió bên bến sông Hồng, nhưng trái tim họ vĩ đại và bao dung như đất mẹ. Sự hy sinh thầm lặng của người phụ nữ Bát Tràng xưa chính là chiếc khiên chắn vững chãi bảo vệ nếp nhà yên ấm qua giông bão. Nó giống như hình ảnh người mẹ thái chuối nuôi lợn sau giờ lên lớp, người cha phụ hồ tóe máu bàn tay nhưng vẫn cố giữ sạch chiếc giá sách gỗ ọp ẹp cho con.

Tình yêu ấy nung nấu, kết tinh như đất mộc đi qua lửa lò nung để hóa sứ, lặng lẽ mà trường tồn cùng thời gian.