Trục xoay thế kỷ và trực giác thấu quang trước bão giông

Mỗi chuyến đi thực địa là một hành trình chữa lành. Hôm nay, bài học lớn nhất tôi mang về từ tọa đàm chuyên sâu của workshop không chỉ là lịch sử gốm cổ, mà là bài học về sự chuyển hóa nỗi đau thành những sáng tạo tinh khôi.

Đêm lò hộp nóng bỏng và chiếc chiếu dội nước mùa hè

Ngày ấy, đường làng Bát Tràng hẹp như mê cung, đất chật người đông. Không có mặt bằng rộng để xây xưởng nung riêng biệt, những người thợ nghèo khó đành chấp nhận xây dựng lò hộp ngay trong chính ngôi nhà cấp bốn của gia đình mình. Lò hộp nung bằng than trộn bùn đen nhẻm, khi đun lên tỏa ra nhiệt lượng khổng lồ đạt tới hơn 1200 độ C. Người và lò ở chung một mái nhà. Giữa cái nóng ngột ngạt nghẹt thở của mùa hè miền Bắc, căn nhà như một lò xông hơi khổng lồ bốc mùi bụi than nhức nhối.

Cậu kể, nóng quá không thể nào nhắm mắt nổi, trẻ con người lớn phải dội nước cho đẫm chiếc chiếu cói rồi nằm im vắt kiệt mồ hôi để dỗ giấc ngủ. Trong bóng tối ngột ngạt ấy, người dân Bát Tràng vẫn âm thầm “làm chui”, giấu công an từng viên đất sét trắng, che chắn cẩn thận từng ngọn lửa lò để giữ bằng được những công thức men cổ truyền của dòng họ.

Cái nghèo đói trần trụi của thời bao cấp không thể dập tắt được ngọn lửa đam mê gốm sứ cháy bỏng trong lồng ngực họ. Ngược lại, nó tôi luyện nên một thế hệ nghệ nhân kiên cường, dũng cảm nhất.

Người giữ lửa Hà Thị Vinh: vết rạn cuộc đời và “Hội nghị Diên Hồng” 1997

Đứng đầu sóng ngọn gió trong hành trình chuyển mình của làng nghề là cô Hà Thị Vinh – người phụ nữ tuổi 73, đời thứ 15 làm nghề gốm. Cuộc đời cô là một bản hùng ca đầy nước mắt của sự tự lực tự cường.

Cô kể về những năm tháng đầu thời kỳ đổi mới đầy bấp bênh. Để duy trì lò nung cho bà con xóm giềng, cô đã có những quyết định táo bạo đến điên rồ: tự đứng ra ký giấy vay nợ khổng lồ tiền than đất để bao tiêu gốm thô. Sản phẩm đầu tay của cô thời ấy là chiếc gạt tàn bóng đá Italia ’90 đơn giản nhưng nhạy bén với thị trường.

Thế rồi cơn bão khủng hoảng kinh tế châu Á 1997 ập đến. Thương nhân nước ngoài lợi dụng tình cảnh khó khăn để ép giá gốm xuống mức rẻ mạt. Trong đáy sâu bế tắc ấy, cô Vinh đã triệu tập một cuộc họp lịch sử nối kết hơn 600 chủ lò Bát Tràng, được ví như một “Hội nghị Diên Hồng” giữa thời bình. Cô dũng cảm tuyên bố gom toàn bộ tiền túi bao tiêu gốm cho bà con, khóa xích niêm phong toàn bộ các kho gốm trong làng để tạo vị thế đàm phán đồng lòng nâng giá với đối tác nước ngoài. Đó là một canh bạc sinh tử dựng lên bằng danh dự và chữ tín tuyệt đối của người con đất gốm.

Chưa dừng lại ở đó, để hiểu sâu sắc bản chất của xương gốm đất sét và công thức men tinh xảo của thế giới, cô đã chấp nhận một nỗi đau chia ly của người mẹ: gửi con trai sang Cảnh Đức Trấn (Trung Quốc) học ròng rã suốt 6 năm trời. Sự hy sinh xa con ấy chính là chất xúc tác giúp cô nghiên cứu thành công dòng gốm siêu mỏng nhẹ thấu quang.

Dòng gốm mới này mỏng manh như một làn da, khi đưa trước ánh sáng có thể thấu quang lộng lẫy. Phát minh này không chỉ là một đột phá thẩm mỹ, mà còn mang tính thực tiễn vĩ đại.

“Đóng gói văn hóa” và trực giác thấu quang xoa dịu giông bão

Trong tọa đàm, chú Đức đã đưa ra một góc nhìn triết học vô cùng sâu sắc khi phân biệt hai khái niệm: “văn hóa” và “văn minh”.

“Văn minh” là hệ thống hóa kỹ thuật, là sự chính xác cơ học mà Việt Nam chúng ta đi sau thế giới. Nhưng “văn hóa” thì khác – văn hóa sinh ra từ sự mộc mạc, bình đẳng của đời sống thường nhật và trực giác cảm xúc chân thật của con người. Chú Đức khẳng định: bản sắc và sức mạnh chinh phục thế giới của gốm Việt không nằm ở việc chạy đua sự tinh xảo cơ học với máy móc phương Tây. Nó nằm ở việc ta phải biết “đóng gói văn hóa” – tức là đưa cái mộc mạc, sự ngây thơ, ấm áp từ mười ngón tay lấm lem của người thợ Việt vào tác phẩm để chạm đến trái tim người dùng thế giới.

Viên đất sét ẩm trên bàn xoay thực chất là một tấm gương phản chiếu tâm hồn người viết và người thợ. Khi đi qua ngọn lửa đỏ của những biến cố cuộc đời, phần thô ráp của cái tôi (False Self) bị thiêu rụi. Những gì còn lại là phần xương gốm tinh khiết, siêu mỏng và thấu quang.

Giống như dòng gốm thấu quang đón nhận ánh sáng đi xuyên qua mình, một tâm hồn sau khi được chữa lành từ những vết rạn quá khứ sẽ trở nên trong suốt, bao dung và tràn đầy cảm xúc tự nhiên. Linh hồn của đất và lửa Bát Tràng vẫn đang tiếp tục chảy trôi trong huyết quản của những con người quyết giữ nếp làng, xoa dịu những nhọc nhằn mưu sinh bằng cái đẹp mộc mạc và trung thực nhất của cuộc đời.